Dominee Coen van Alphen:

De grote trek

In mijn vorige column schreef ik over het dagelijkse vogelconcert. Inmiddels is het een stuk stiller geworden in de natuur. Blijkbaar hebben de vogels momenteel andere dingen te doen. Ik mis het gezang nu al. 

De herfst komt eraan. Vogels bereiden zich voor op kortere en koudere dagen. Of ze zijn al bezig met hun grote reis. Als je deze dagen naar buiten gaat, heb je grote kans om een groep ganzen te zien overvliegen. Ook ’s nachts kun je ze horen. Niet alleen veel ganzen trekken weg, tientallen andere vogelsoorten doen dat ook – ook vogels waar je het niet van zou verwachten. 

In de indrukwekkende film ‘Silence of the tides’, over het Waddengebied, zit een scène waarin ’s nachts vogels gevangen worden in een groot net. Even denk je als kijker: wat gebeurt hier, dit doen we toch niet meer in Nederland? Dan blijkt dat deze vogels worden gevangen om geringd te worden. Sinds we vogels zijn gaan ringen hebben we een schat aan informatie gekregen over hun reisbewegingen. In een boek van Koos Dijksterhuis over de drieteenstrandloper (een kleine vogel die je langs de vloedlijn van het strand kunt zien dribbelen) leerde ik dat dit vogeltje elk jaar duizenden kilometers aflegt, van zijn broedgebied in Groenland naar Midden-Afrika om daar te overwinteren. Onvoorstelbaar dat zo’n klein diertje dat aankan, twee keer per jaar. 

Ooit zag ik een kaart van de vogeltrek in de Wadden. Dat bleek het hele jaar door te gaan. Van noord naar zuid, van oost naar west en vice versa. Ook binnen dezelfde vogelsoorten zijn er grote verschillen. Zo kan de ene groep eenden eerder of later vertrekken dan de andere, en verder of minder ver weg gaan. Dat geldt ook voor de vogels in de tuin. Dat roodborstjes trekvogels zijn heb ik ook nog niet zo lang geleden geleerd. Om het nog ingewikkelder te maken: een deel blijft, een deel vertrekt naar Zuid-Europa, en een ander deel arriveert juist van elders. 

Waarom doen vogels dit? Omdat de omstandigheden elders op dat moment beter voor hen zijn. Maar ook omdat ze het al generaties lang zo doen, het zit diep in hun collectieve geheugen. Hoe ze hun weg weten te vinden, daar blijf ik me over verbazen. De vogeltrek blijft dan ook een wonderlijk mooi fenomeen. Ongeacht hoe het met ons mensen gaat, welke rampen, oorlogen en politieke crises ons overkomen – de vogels gaan hun eigen gang. Daar zit ook een bepaalde troost in. De vogels weten niet van onze zorgen, en wij weten niet wat er hoog boven ons hoofd gebeurt.

Overigens vinden er onder invloed van mensen wel verschuivingen in de vogeltrek plaats. Lichtvervuiling, verlies van leefgebied en klimaatverandering eisen hun tol. Daarom is het zo belangrijk dat we natuurgebieden beschermen. 

Ook mensen migreren. Soms tijdelijk, om geld te verdienen, om op vakantie te gaan. Soms voorgoed, in de hoop op een beter leven. Wie zou het hen kwalijk nemen. Maar voor vogels zijn er geen grenzen, voor mensen wel.

In zijn lied ‘To be by your side’ schreef Nick Cave, geïnspireerd door de vogeltrek: ‘And I know one thing / love comes on a wing / and tonight I’ll be on your side / but tomorrow I will fly’.